November 4, 2026

Ho Numeru Populasaun ne’ebé hela Atus Balun De’it ona, Kasadór Mak Bele Sai Esperansa Ikus-liu ba Pombu Verde Timor

Iha haree primeiru, Pombu Verde Timor (Timor Green Pigeon) la’ós tipu manu ida ne’ebé ita hanoin katak bele sai notísia boot. Tanba, ida-ne’e manu pombu de’it, ne’ebé mak sai hanesan tipu manu komún liu iha mundu tomak.

Manu ida-ne’e iha kór matak nakukun ho kinur-kinur, no nia liras ho pontu kinur ne’ebé ajuda nia atu subar an iha ai-leten sira, to’o iha momentu balu ita bele la haree nia. Maibé, la hanesan ho tipu pombu seluk ne’ebé ita komúnmente haree, manu ida-ne’e agora hela de’it iha ailaran (Floresta) sira Timor-Leste nian, no nia enfrenta hela risku atu lakon ba nafatin.

Iha tempu uluk, Pombu Verde Timor mak manu ne’ebé ema bele haree beibeik. Maibé, tuir estudu foun ida, agora numeru manu ida-ne’e iha natureza tun ona to’o hela de’it entre 100 no 500. Estudu ne’e bazeia ba peskiza no servisu iha kampu ne’ebé hala’o durante liu tinan rua-nulu, no peskizadór sira deskobre katak manu ida-ne’e, ne’ebé uluk bele hetan iha Timor no illa balu iha Indonsia no Timor-Leste, agora lakon ona husi fatin barak. Ohin loron, manu ida-ne’e sobrevive liuliu iha no hale’u Parque Nasionál Nino Konis Santana, iha parte leste Timor-Leste.

Jafet Potenzo Lopes,sientista husi Conservation International no ko-autor estudu ne’e, gasta ona tinan barak atu servisu hodi prevene manu ida-ne’e lakon. Nia fiar katak oportunidade di’ak liu atu salva manu ne’e depende ba komunidade sira ne’ebé hela hamutuk ho floresta, inklui ema balu ne’ebé sei kaer no oho manu ida-ne’e.

“Se ita lakon espésie ida-ne’e, ita lakon ida husi manu endémiku Timor nian ne’ebé importante no iha valor istóriku no naturál. Ita lakon buat ida espesiál ne’ebé natureza fó mai ita,” nia dehan.

Sai alvu fasil ba ema atu oho

Manu Verde Timor iha valór aas tanba nia na’an bokur no iha mina barak. Atividade kasa manu nian mak sai kauza prinsipál ne’ebé halo populasaun manu ida-ne’e tun.Nia hahalok rasik mós halo nia sai vulnerável liu tan. Durante tempu bailoro, bainhira hahán menus, manu pombu sira halibur hamutuk iha ai-hun balu ne’ebé sei iha fuan, no iha ne’ebé kasador sira hatene fasil bele hetan sira.

“Ita bele haree sira hotu halibur hamutuk iha ai-hun ida de’it,” Potenzo dehan. “La hanesan ho manu seluk barak, bainhira rona kilat tarutu, sira la hakilar no semo namkari; sira kontinua hela iha fatin ne’ebá. Ema ne’ebé ba kasa bele oho manu barak iha minutu balu de’it.”

Iha Timor-Leste, ema mós kasa tipu pombu seluk, maibé la hanesan ho Pombu Verde Timor, populasaun manu seluk sira bele tahan no suporta presaun husi atividade kasa ne’e.

Agora daudaun, Pombu Verde Timor klasifika ona hanesan espésie ne’ebé iha perigu atu lakon (Endangered). Maibé, peskizadór sira ne’ebé hala’o estudu foun ne’e husu atu aumenta nia klasifikasaun ba Critically Endangered (iha risku krítiku atu lakon), ne’ebé mak kategoria risku aas liu antes espésie ida lakon totalmente iha natureza.

Maski nune’e, Potenzo dehan katak fó de’it klasifikasaun foun ba manu ida-ne’e la sufisiente atu salva nia.

“Labele de’it hakerek iha dokumentu ka surat. Ita tenke halo saida iha prátika? Ita tenke buka solusaun,” nia dehan.

Ba Potenzo, asaun atu salva manu ida-ne’e tenke hahú husi komunidade sira ne’ebé hela besik floresta ne’ebé manu ne’e hela ba. Nia hateten katak ema sira ne’ebé hela hamutuk ho manu hirak-ne’e, inklui ema ne’ebé uluk kaer no oho sira, mak sai parseiru importante liu atu ajuda rekupera populasaun manu ne’e.

La’ós de’it Pombu ida

Parte husi dezafiu atu salva manu ida-ne’e mak tanba nia hanesan de’it ho tipu pombu seluk, ne’ebé halo ema fasil atu ignora. Ba ema barak iha Timor-Leste, Pombu Verde Timor hanesan de’it ho manu pombu seluk, no sira seidauk komprende katak populasaun manu ida-ne’e tun maka’as hela.

“ Hasa’e konsiénsia komunidade mak pasu dahuluk atu ajuda aumenta fila fali populasaun manu ida-ne’e,” Potenzo dehan.“Bainhira ita hatene katak espésie ida iha perigu atu lakon, ita iha posibilidade boot liu atu kuidadu no proteje nia,” nia hatutan.

Bainhira nia vizita komunidade sira ne’ebé hela besik habitat ne’ebé manu ne’e sei hela ba, nia la hahú ho fó liafuan hanorin ba komunidade. Maibé, nia hahú hodi hatudu fotografia manu ne’e no halo sira rona nia lian. Depois, nia husu pergunta rua: Iha tinan 10 ka 20 liubá, ita dala hira mak haree manu ida-ne’e? No agora, dala hira ona ita haree nia?

Resposta husi komunidade sira normalmente hanesan de’it: uluk haree beibeik, maibé agora daudaun haree dalarumadeit. Husi ne’ebá, komunidade sira normalmente hahú husu pergunta ne’ebé nia hein atu rona: Tanbasá?

“Iha servisu konservasaun, ita presiza tau an iha pozisaun ema ida ne’ebé humildi. Ita labele mai ho hanoin katak ita iha resposta hotu ona,” Potenzo dehan.

Potenzo iha esperansa atu transforma komunidade sira no ema ne’ebé uluk kaer no oho manu ne’e sai protetór ba espésie ida-ne’e. Nia hanoin atu kria programa siénsia sidadaun (Citizen Science), ne’ebé membru komunidade no ema ne’ebé ba caça bele relata kada vez ne’ebé sira haree Pombu Verde Timor.

Ho tempu, rejistu sira-ne’e bele hatudu fatin ne’ebé manu hirak-ne’e hela no hira mak sei iha, hodi fó dadus kona-ba populasaun manu ne’e ba pesoál konservasaun sira, ne’ebé durante ne’e seidauk iha informasaun sufisiente.

Nia mós fiar katak proteje manu ida-ne’e bele lori benefísiu ekonomia ba komunidade lokál. Iha programa balu iha rejiaun ne’e ne’ebé fó pagamentu ba komunidade sira atu monitoriza balada-fuik no fahe informasaun kona-ba avistamentu manu no animál sira ho peskizadór. Aleinde ne’e, turizmu observasaun manu (Birdwatching Tourism) mós iha potensia, tanba ema ne’ebé gosta haree manu sei halo viajen dook no prontu atu selu osan di’ak atu bele haree espésie ida-ne’ebé la hetan iha fatin seluk iha mundu.

Potenzo imajina katak ema sira ne’ebé uluk ba kasa bele sai matadalan turístiku, lori vizitante sira tama ba floresta atu haree manu hirak-ne’e. Ema sira ne’ebé uluk kontribui ba redusaun populasaun manu ne’e, agora bele transforma sira-nia papel hodi servisu hamutuk atu salva nia.

Abordajen ida-ne’e hetan ona susesu iha fatin seluk. Iha México, bainhira peskadór sira ne’ebé uluk kasa no oho krokodilu ne’ebé iha risku atu lakon hahú proteje sira, sira deskobre katak animál hirak-ne’e ajuda mantein ekosistema saudavel, inklui atividade peska boek ne’ebé sira depende ba. Ohin loron, ema no krokodilu sira bele moris hamutuk, no ekosistema mós hahú rekupera fali.

“Sira mak sei sai autor prinsipál,” nia dehaa.

“Sira bele konta sira-nia istória rasik: antes ami seidauk hatene, ami oho Pombu Verde Timor barak, maibé agora populasaun ne’ebé hela mak menus ona,” nia dehan.

Nia hatene katak prosesu ne’e la’ós fasil, maibé ida-ne’e bele sai oportunidade di’ak liu atu salva manu ida-ne’e.



Sei iha nafatin

Resentamente, durante avaliasaun iha kampu ida iha área remota ida iha Timor-Leste, Potenzo haree Pombu Verde Timor tolu iha fatin ida ne’ebé seidauk dokumenta kona-ba prezensa espésie ida-ne’e antes.

Iha floresta nakukun ida, ne’ebé hale’u husi bee no rai-lena, manu hirak-ne’e hela iha fatin ne’ebé ema uitoan de’it mak ba. Potenzo suspeita katak ida-ne’e mak razaun prinsipál tanbasá manu hirak-ne’e hili fatin ne’ebá. Karik sira muda husi Parque Nasionál Nino Konis Santana, ne’ebé hatene ona hanesan fatin sira hela ba, no buka refúji iha fatin ida ne’ebé ema ne’ebé ba kasa la fasil atu asesu.

“Hau la dehan katak hau hakfodak atu haree sira iha ne’ebá. Maibé, hau sente hakmatek tanba sira sei iha nafatin,” nia dehan.

Maski nune’e, nia komprende katak esperansa ne’e frájil tebes. Viajen kasa ida de’it bele halo manu na’in tolu ne’ebé nia hetan ne’e lakon hotu.

“Se ema sira tiru manu hirak-ne’e, sira sei lakon, no ita la hatene bainhira mak ita bele haree sira filafali iha natureza. Depende ba ita hotu atu asegura katak ita la lakon sira ba nafatin,” nia dehan.

Proteje Pombu Verde Timor signifika proteje patrimóniu naturál no biodiversidade úniku Timor-Leste nian.