November 9, 2026

Iha loron 5 Novembru 2026, Conservation International Timor-Leste (CI-TL), liuhusi projetu Empowering Community-Led Marine Conservation no Livelihoods iha Ilha Ataúro, ho apoiu husi United Nations Environment Programme (UNEP), fasilita atividade aprezentasaun no serimónia asinatura ba Regulamentu Suku Beloi ne’ebé atualizadu ona.
Regulamentu ne'e estabelese iha tinan 2018, ho prosesu revizaun no konsultasaun partisipativu hahú iha fulan Marsu 2026.
Prosesu ne’e envolve autoridade lokál, lideransa komunitária no parte interesada relevante sira, ho objetivu atu hametin konservasaun tasi bazeia ba komunidade no jestaun sustentavel ba rekursu tasi no kosteira.
Serimónia ne’e halibur hamutuk reprezentante sira husi Autoridade Administrativa Ataúro, instituisaun governu, Xefe Suku no Xefe Aldeia, Grupu Konservasaun Komunidade (CCG-Sigla Inglesh), feto, joven no membru komunidade lokál sira atu sai testemuña ba momentu importante ida-ne’e.

Durante serimónia, Adao Marques, Xefe Suku Beloi, subliña importánsia partisipasaun komunidade nian iha protesaun rekursu tasi.
"Regulamentu ida-ne’e pertense ba ita-nia komunidade. Ida-ne’e hatudu ita-nia responsabilidade hamutuk atu proteje tasi no nia rekursu sira, ne’ebé sai fonte moris ba ita-nia komunidade. Ho regulamentu foun ne’e, ami espera katak ema hotu sei servisu hamutuk atu asegura katak ita-nia ambiente tasi nafatin saudavel ba jerasaun futuru sira."
Iha oportunidade hanesan, Vicente Sanches Soares, Sekretáriu Planeamentu Investimentu Dezenvolvimentu Integradu, subliña importánsia kooperasaun entre komunidade lokál no instituisaun governu sira.

"Atu proteje ita-nia rekursu tasi, presiza kolaborasaun forte entre komunidade, autoridade lokál no parseiru dezenvolvimentu sira. Asinatura ba regulamentu ida-ne’e hatudu ita-nia kompromisu hamutuk atu hametin governasaun lokál no asegura katak konservasaun tasi bele fó benefísiu ba komunidade no natureza."
Reprezentante Conservation International Timor-Leste, Animesh Kar, Jestór Programa CI-TL, reafirma kompromisu CI-TL nian atu kontinua apoia inisiativa konservasaun ne’ebé lidera husi komunidade.
"Partisipasaun komunidade mak sai baze importante ba susesu konservasaun. Liuhusi prosesu ida-ne’e, ami apoia komunidade lokál atu hametin sira-nia regulamentu rasik, aumenta responsabilidade no sentidu pertense iha jestaun rekursu tasi, no kontribui ba sustentabilidade ekosistema tasi Ataúro nian iha tempu naruk."

Reprezentante komunidade, Elias Morat, Koordenadór Peska Ataúro, mós hato’o apresiasaun ba inisiativa ne’e no fahe esperansa kona-ba implementasaun regulamentu.
"Tasi mak parte importante ida husi ami-nia moris loroloron. Ami depende ba tasi atu hetan ai-han no rendimentu, nune’e proteje tasi signifika mós proteje ami-nia futuru. Ami espera katak regulamentu ida-ne’e bele ajuda komunidade atu servisu hamutuk no enkoraja ema hotu, liuliu joven sira, atu foti responsabilidade ba ita-nia ambiente."
Asinatura Regulamentu Suku Beloi ne’ebé atualiza ona sai hanesan marka importante ida atu hametin governasaun lokál, sentidu pertense komunidade nian no responsabilidade koletiva iha protesaun ekosistema tasi no rekursu naturál sira.
Haforsa konservasaun ne’ebé lidera husi komunidade, hamutuk ba futuru ne’ebé sustentavel!